Sobór Jerozolimski

Czy decyzja pierwszego soboru jerozolimskiego niweczy przestrzeganie prawa?

Rozdział 15 Dziejów Apostolskich stanowi główny filar podtrzymujący główny nurt doktryny twierdzącej, że Boże prawo przestało obowiązywać. Wmawia się nam, że Sobór w Jerozolimie zakończył się przełomową decyzją, iż nawracający się poganie (ludy) nie muszą być uczeni posłuszeństwa Bożemu prawu, spisanemu przez Mojżesza. Czy jednak rzeczywiście jest to, czego uczy nas 15 rozdział Dziejów Apostolskich? Czytając już tylko sam pierwszy werset dowiadujemy się, że cała debata skupia się wokół fałszywego modelu zbawienia — opartego “na uczynkach”. Czy to znaczy, że powinniśmy zatem być posłuszni Bożemu prawu, jak to sugeruje ktoś z wersetu 5? Większość z nas nie zadaje sobie trudu zbadania kontekstu tych wersetów w relacji do podjętej przez sobór decyzji. Jakie jest znaczenie i cel tych czterech przykazań z wersetu 20? Również, jak to się dzieje, że werset 21, który jest częścią postanowienia, jest ignorowany? Jaki jest cel 21 wersetu w decyzji podjętej przez Jakuba? Musimy studiować Pismo, by okazać się wypróbowani i wszystko sprawdzać z Pismem, trzymając się tylko tego, co dobre.

1 A jacyś zeszli z Judei oraz nauczali braci, że jeśli nie dacie się obrzezać według zwyczaju Mojżesza, nie możecie zostać zbawieni. 2 Ale gdy z nimi pojawiła się kłótnia oraz niemała dyskusja Pawła i Barnabasza, postanowili, aby Paweł, Barnabasz i niektórzy inni z nich weszli odnośnie tej kwestii spornej do Jerozolimy, do apostołów i starszych. 3 I rzeczywiście, wyprawieni przez zbór, poszli przez Fenicję oraz Samarię, opowiadając o nawróceniu pogan; zatem sprawiali wielką radość wszystkim braciom. 4 Zaś gdy przybyli do Jerozolimy, zostali przyjęci przez zbór, apostołów i starszych oraz opowiedzieli, co Bóg wśród nich uczynił. 5 Ale powstali niektórzy wierzący ze stronnictwa faryzeuszów, mówiąc, że trzeba ich obrzezywać, a także nakazywać przestrzeganie Prawa Mojżesza. 6 Więc odnośnie tej sprawy zostali zebrani apostołowie i starsi, by to poznać. 7 A gdy powstała wielka dysputa, Piotr wstał i do nich powiedział: Mężowie bracia, wy wiecie, że za dawnych dni Bóg wybrał sobie mnie spośród was, aby z moich ust poganie usłyszeli słowo Dobrej Nowiny i uwierzyli. 8 Także Bóg znawca serc im zaświadczył i dał im Ducha Świętego jak i nam. 9 Zatem nic nie rozdzielił między nami a nimi, kiedy wiarą oczyścił ich serca. 10 Zatem czemu teraz doświadczacie Boga, kładąc na szyję uczniów jarzmo, którego ani nasi przodkowie, ani my nie mieliśmy siły nosić? 11 Przecież z powodu łaski Pana Jezusa Chrystusa jesteśmy przekonani, że zostaliśmy zbawieni jak i tamci z powodu sposobu życia. 12 Więc zamilkło całe ich mnóstwo oraz słuchali Barnabasza i Pawła, którzy opowiadali, jak Bóg uczynił przez nich wielkie znaki i cuda pośród pogan. 13 A zaraz po zakończeniu ich mowy, odpowiedział Jakób, mówiąc: Mężowie bracia, mnie posłuchajcie. 14 Szymon wytłumaczył, jak najpierw Bóg się zatroszczył, aby wziąć sobie spośród pogan lud dla Jego Imienia. 15 Z tym też współbrzmią słowa proroków, jak jest napisane: 16 Po tych, przyprowadzę was z powrotem i odbuduję upadły przybytek Dawida, odbuduję jego do szczętu zburzone oraz znowu go odnowię, 17 aby ci, co pozostali z ludzi odszukali Pana, a także wszystkie narody wobec których przyzywane jest dla nich Moje Imię, mówi Pan, który te wszystkie rzeczy czyni. 18 Znane są Bogu wszystkie Jego dzieła od wieczności. 19 Dlatego ja uważam, aby nie niepokoić tych z pogan, którzy się nawracają do Boga, 20 ale napisać im, by się trzymali z dala od zmaz wizerunków, prostytucji, uduszonego i krwi. 21 Bowiem Mojżesz ma od dawnych pokoleń takich, co go głoszą po kraju, gdyż jest czytany w bóżnicach na każdy szabat.

Oto kilka na pytań, na które musimy sobie odpowiedzieć.

1. Jakie grupy ludzi są zaangażowane (określenie grup A, B, C i D)

Grupa A — Sobór w Jerozolimie (15:4)

Jest to przywództwo kościoła w pierwszym wieku — od ręki organizują debatę, by dać odpowiedź zwrotną poganom (ludom).

Grupa B — Partia Obrzezania (15:1)

Wierzą oni, że obrzezanie jest konieczne (legalistyczne) ku zbawieniu i uczą pogan (ludy) tej doktryny. (Tę samą grupę znajdujemy również w Gal. 2:2, Dz. Ap. 10:42 i innych)

Grupa C — Wierząca grupa Faryzeuszów (15:5)

Jako osoby wierzące zbawieni są z wiary i wiedzą oni, że nie można być zbawionym z przestrzegania prawa, lecz wciąż przestrzegają prawa, jako wyrazu posłuszeństwa (podobnie jak czynił to Paweł, który też był Faryzeuszem).

Grupa D — Nawróceni poganie (ludy) (15:7, 12, 14, 17-20, 23)

Ludzie ci zostali niedawno zbawieni z wiary, lecz wciąż są pod głębokim wpływem swoich tradycji oddawania czci fałszywym bogom (picie krwi, prostytucja świątynna, spożywanie nieczystych i uduszonych zwierząt, czczenie fałszywych bogów) (15:20).

2. O co chodzi w debacie? (określenie stanowiska A i stanowiska B)

Stanowisko A — Prawo Mojżesza powinno być przestrzegane jako część zbawienia:

Dz. Ap. 15:1 A jacyś zeszli z Judei oraz nauczali braci, że jeśli nie dacie się obrzezać według zwyczaju Mojżesza, nie możecie zostać zbawieni.

“Partia Obrzezania” zaczęła nauczać nowych wierzących spoza Jerozolimy, że Prawo Mojżesza (zaczynając od obrzezania) jest niezbędne do zbawienia. Grupa ta zmusiła Pawła i Barnabę do udania się do Jerozolimy celem rozwiązania tego problemu.

Oraz…

Stanowisko B — Wpierw uwierz z wiary, a potem z posłuszeństwa przestrzegaj Prawa Mojżeszowego:

Dz.Ap. 15:5 Ale powstali niektórzy wierzący ze stronnictwa faryzeuszów, mówiąc, że trzeba ich obrzezywać, a także nakazywać przestrzeganie Prawa Mojżesza.

W wersecie 5 mowa jest o faryzeuszach, którzy “uwierzyli”, czyli mieli wiarę. Werset ten mówi o nich, jako o wierzących, co oznacza, że mieli wiarę w Jezusa i rozumieli jedyną drogę do zbawienia. Grupa z wersetu pierwszego opierała swą wiarę na uczynkach.

Trzeba tu wyraźnie podkreślić, że grupa z wersetu 1 nie składała się z osób wierzących, gdyż wierzyli oni, że zbawienie pochodzi z przestrzegania prawa. Oznacza to, że pokładali oni swoją wiarę w sobie (legalizm), a nie w skończonym dziele, dokonanym na krzyżu. Ponadto, grupa z wersetu 1 to grupa osób spoza Jerozolimy, a grupa z wersetu 5 pojawia się kilka dni później i jest z samej Jerozolimy. Są to dwie, całkowicie różne grupy, z dwoma różnymi doktrynami, z dwóch różnych miejsc, lecz obie zainteresowane są tym, by wywrzeć swój wpływ na nawracających się pogan (ludy). Dlatego konieczna była debata i zebranie się soboru jerozolimskiego, by przedyskutować te dwie opcje i wydać w tej sprawie decyzję. Przed nami znajdują się teraz dwie takie opcje. Jedna z tych pozycji będzie prawdziwa, za to druga całkowicie błędna.

Podsumowując, spór dotyczy tego czy poganie (ludy, narody) powinni przestrzegać Prawa Mojżeszowego jako środka do osiągnięcia zbawienia (werset 1), czy powinni przestrzegać tego Prawa jako aktu posłuszeństwa, które następuje po uwierzeniu (werset 5). Debata toczy się o wybór jednej z tych dwóch opcji. W całym 15 rozdziale, ani nawet w całym Piśmie, nikt nigdzie nie sugeruje, że jest jakaś trzecia opcja mówiąca, że Prawo Mojżesza zostało zniesione (w całości lub nawet w części). Jest to bardzo ważna sprawa, którą musimy zrozumieć, gdyż wielu ludzi ignoruje toczącą się, w rozpatrywanym przez nas przypadku, debatę i wymyśla sobie zupełnie nową debatę, w całkowicie nowym kontekście.

(15:1-5) Nie ma innego tematu debaty, tylko ten, o którym mówi nam Pismo. Wersety 1-5 przedstawiają nam kontekst i cel toczącej się debaty: Prawo daje zbawienie kontra po uzyskaniu zbawienia, przestrzeganie prawa jest po prostu wynikiem posłuszeństwa naszej wiary. Z definicji poganie raczej (ludy) nie przestrzegają Prawa Mojżeszowego w części lub całości, w przeciwnym wypadku obie strony nie miałyby powodu do wszczęcia tej debaty.

(15:6) Zbiera się Sobór w Jerozolimie celem rozpatrzenia tej sprawy i wynika z tego wielka dysputa (7).

(15:7-12) Piotr wstaje i daje świadectwo, dowodząc, że także poganie (ludy) mogą być zbawieni przez zwykłą wiarę. Jest to bezpośredni dowód przeciwko stanowisku “Partii Obrzezania (Grupa B/ Stanowisko A). W wersecie 10 Piotr odwołuje się do Pisma i podkreśla, że nikt w Piśmie nigdy nie był w stanie doskonale przestrzegać prawa, by zyskać sobie zbawienie, że nikomu nie udało się unieść tego jarzma; znaczyło to, że zbawienie musi być osiągane w inny sposób. My jednak wiemy, że zwykłe posłuszeństwo Bożemu Prawu nie jest jarzmem, gdyż sam Bóg ogłasza, że Jego Prawo jest łatwe i proste (5 Mojż. 30:11-16; 1 Jan 5:23). Niemożliwym do uniesienia jarzmem jest doktryna ucząca, że możemy być zbawieni przez Boże Prawo i ludzkie przykazania. To rzeczywiście jest niemożliwe i to dlatego potrzebujemy Bożej łaski.

Poniższa rzecz także jest argumentem przeciwko stanowisku “Partii Obrzezania” (Grupa B/ Stanowisko A). Piotr wyraźnie przyjmuje pozycję “Grupy C” i “Debaty B”. Piotr kontynuuje swoją wypowiedź, mówiąc, że ta wiara pogan (ludów) jest widoczna u nawróconych pogan (ludów) dzięki łasce Jezusa Chrystusa (11). To uciszyło frakcję z “Partii Obrzezania” (Grupa B/ Stanowisko A) i dało wsparcie grupie wierzących (Grupa C/ Debata B). Dało to możliwość dalszemu wsparciu udzielonemu przez Pawła i Barnabę, którzy dostarczyli dalszych dowodów na to, że poganie (ludy) są zbawieni nie dzięki uczynkom z prawa, lecz dzięki wierze (12). Warto tu zauważyć, że dyskusja wciąż toczy się wokół debaty ustalonej w wersecie 1 i 5. Żadna nowa debata dotycząca tego, czy coś z Bożego Prawa zostało obalone, nie pojawia się w tym tekście.

(15:13-19) Po tym, jak świadectwa trzech osób uciszyły całą opozycję (powyżej), Jakub przywołuje ostatniego świadka, którym jest samo Pismo (Amos 9), dowodząc że Bożym planem zawsze było połączyć na nowo rozwiedziony (Jer 3:8-10) Dom Izraela (10 plemion i pozostałe narody) z domem Judy, by cały Izrael mógł być zbawiony (Eze. 37, Rzym. 11, Efez. 2, Jer. 31, Eze. 36, Dz. Ap. 2: 36, Mat. 10:5-7, Zach. 8:13).

Ujmując to wszystko razem, sprawa jest w końcu rozwiązana, gdyż Partia Obrzezania nie ma się na czym oprzeć i cała ich argumentacja się rozsypuje. “Grupa B” ze “Stanowiskiem A” staje się winną błędu w oparciu o świadectwo dwóch lub trzech świadków. Dlatego “Grupa C” o “Stanowisku B” okazuje się prawdziwa. Wnioskiem z tej sprawy jest fakt, że zbawienie nie ma nic wspólnego z przestrzeganiem prawa (werset 1). Stanowiskiem, które się ostało jest to, że poganie (ludy) powinni przestrzegać Prawa Mojżeszowego jako wyrazu zwykłego posłuszeństwa (werset 5). Ostateczna decyzja wysłana do pogan (ludów) pokrywa się z decyzją soboru w tej kwestii, którą znajdujemy w wersetach 20-21.

(15:19) Jak to już zostało ustalone powyżej, Boże Prawo jest łatwe (5 Mojż. 30:11-16, 1 Jan 5:23). Dlaczego zatem Jakub mówi, że musimy ułatwić to nawracającym się poganom (ludom)? Mogą być ku temu dwa możliwe powody:

  1. Niesienie jarzma, o jakim mowa w wersecie 1 (zbawienie z uczynków), jest jarzmem, którego nikt nie uniesie. Zatem Jakub sugeruje, że zbawienie jest jedynie z łaski. To oczywiście jest prawdą i mogłoby być intencją wypowiedzi Jakuba. Jednakże, biorąc pod uwagę kontekst dwóch następnych wersetów, nasuwa się jeszcze jedna możliwa interpretacja tej wypowiedzi.
  2. Nawróceni poganie (ludy) oczywiście byli wciąż w procesie uczenia się Bożych dróg. Raczej nikt nie potrafi nauczyć się wszystkich Bożych dróg w ciągu jednego dnia. Zamiast wymagać od nawróconych pogan (ludów) takich nierealnych oczekiwań, Jakub stara się pokazać w wersetach 20-21 biblijne podejście do procesu nauki Bożych dróg (Prawa).

(15:20) Poganie ci (ludy) wywodzą się z kultury głęboko zakorzenionej w pogańskich kultach, tradycjach i religiach. To wszystko, co kiedykolwiek znali i nie do końca w pełni wiedzą jeszcze jak kroczyć Bożymi drogami. Ich mnogość bogów, bożków, czczenie bałwanów (w tym prostytucja świątynna, picie krwi), itp. są historycznie znanymi faktami i to one w pierwszej kolejności musiały być wskazane zupełnie świeżym braciom w wierze. Nie możemy służyć dwom panom, stołowi Boga i stołowi demonów (Łuk. 16:13, 1 Kor. 10:21). Sobór stwierdza, że na początek nowi wierzący w pierwszej kolejności powinni się tego nauczyć i na razie to powinno być ich priorytetem:

Dz. Ap. 15:20 ale napisać im, by się trzymali z dala od zmaz wizerunków, prostytucji, uduszonego i krwi.

Nakaz ten pochodzi bezpośrednio z Prawa Mojżeszowego (3 Mojż. 17:12-26, 5 Mojż. 32:17).

Zamiast nagle przytłaczać ich całością Prawa Mojżeszowego, podobnie jak my to dziś czynimy z nowo nawróconymi osobami, zaleceniem synodu było to, by osoby te rozprawiły się na początku z najpoważniejszymi, ‘cięższymi’ grzechami, głównie z bałwochwalstwem, które jak to pisze Paweł w swoich listach, jest takim samym grzechem jak oddawanie czci demonom. Wierzący nie mogą być częścią pogańskiego kultu bałwochwalstwa i w tym samym czasie twierdzić, że podążają za Prawdziwym, Jedynym Bogiem. Ta sprawa powinna być rozwiązana w pierwszej kolejności. Nie możemy być sługami dwóch panów, Boga i Szatana. Kiedy nawróceni poganie (ludy) rozprawią się z tymi rzeczami, wtedy będą mogli się pojawić w synagogach dla bardzo ważnej przyczyny, o której była mowa w debacie, w wersecie 5, który okazał się wygranym w tej debacie.

Zatem, skoro końcową decyzją soboru w debacie było “Stanowisko B”, to jaki plan miał sobór, by pomóc nowym wierzącym skierować się ku posłuszeństwu wobec Prawa Mojżeszowego?

Odpowiada nam na to werset 21:

21 Bowiem Mojżesz ma od dawnych pokoleń takich, co go głoszą po kraju, gdyż jest czytany w bóżnicach na każdy szabat.

Dopóki Pismo nie zawiera pustych słów i niepotrzebnych wersetów, to wiemy, że powyższe słowa są częścią odpowiedzi i ich planem wobec nawróconych pogan (ludów). Tak jak nakazał to Joszua (Jezus), mamy czynić wszystko, co jest nauczane z Krzesła Mojżesza (Prawo Mojżeszowe) (Mat. 23:1-3) i uczyć tak postępować wszystkie narody (Mat. 28:19-20).

Oczywistą sprawą jest to, że nowe osoby w wierze potrzebują uczynić coś więcej w swoim posłuszeństwie wobec Boga, niż tylko usunąć ich praktyki kultu świątynnego oferowane fałszywym bogom. Usunięcie tych praktyk świątynnych było po prostu najważniejszym priorytetem i wymagały one natychmiastowej zmiany. A co z posłuszeństwem względem pozostałych przykazań? Odpowiedzią na tę pustkę jest werset 21, z którego dowiadujemy się, że dowiedzą się o tym i nauczą się oni tego studiując Pismo w szabaty, gdzie z Krzesła Mojżeszowego czyta się Prawo Mojżeszowe. Joszua (Jezus) powiedział nam, że mamy być posłuszni temu, co jest czytane z tego krzesła (Mat. 23:3).

Nie różni się to wcale od naszego podejścia do nowych wierzących dzisiaj. Najpierw rozprawiamy się z najgorszymi grzechami, a potem oczekujemy, że nauczą się reszty w swoim ciągłym studiowaniu Bożego Słowa. Gdy się nawracają nie przytłaczamy ich na samym początku. Nikt nie jest w stanie rozprawić się ze wszystkimi swoimi grzechami w ciągu jednego dnia. Prawdę mówiąc jest to ciągły proces, przez całe nasze życie, w którym nigdy nie osiągniemy doskonałości, lecz stale powinniśmy dążyć do tego, by “iść i więcej nie grzeszyć”.

Jakub odwołuje się do Prawa Mojżeszowego czytanego w synagogach z Krzesła Mojżesza w każdy szabat, jako środka do stopniowego przywodzenia ich do posłuszeństwa wobec Bożego Słowa, gdy będą się go uczyć. Jaki inny cel wypowiedzi moglibyśmy wywnioskować z oświadczenia Jakuba? Nie ma innego. To właśnie dlatego, gdy komentatorzy głównego strumienia chrześcijaństwa powołując się na rozdział 15 Dziejów Apostolskich celem poparcia ich teorii zniesienia prawa, nigdy nie cytują tego wersetu. A to jest wielki problem.

Kontynuujmy i zobaczmy, co dalej mówi 15 rozdział.

(15:23-24) Następnie sobór pisze list do nawróconych pogan (ludów) stwierdzając, że rozumieją to tak, iż jacyś ludzie przyszli od nich (z Jerozolimy) i nakłaniali ich do przyjęcia prawa jako sposobu osiągnięcia zbawienia (odwołują się do wersetu 1). List dalej stwierdza, że tak nie jest.

(15:25-30) Sobór doręcza swoje wnioski na piśmie i wysyła dwóch ludzi, by przekazali całą sprawę także ustnie.

Niektórzy przeczytali 15 rozdział Dziejów Apostolskich i doszli do wniosku, że Prawo Mojżeszowe zostało obalone. Aby dojść do takiego wniosku, oto rzeczy, które musielibyśmy uczynić:

  1. Musielibyśmy celowo zignorować wyraźnie określone punkty debaty zawarte w wersetach 1 i 5, oraz wprowadzić zamiast nich nieistniejący trzeci punkt debaty, stwierdzając że cała debata toczy się o to, czy Prawo Mojżeszowe tyczy się nawróconych pogan (ludów).
  2. Musielibyśmy całkowicie zignorować fakt, że istnieje coś takiego jak “Grupa C” i że Pismo wyraźnie mówi, że wierzący z Jerozolimy przestrzegali Prawa Mojżeszowego (tak jak robił to Paweł).
  3. Musielibyśmy całkowicie zignorować to, że decyzja synodu dotycząca pogan (ludów) koncentrowała się na najistotniejszych problemach i opierała się na bezpośrednich przykazaniach zawartych w Prawie Mojżeszowym, które dotyczą właśnie pogańskich praktyk świątynnych, co byłoby dokładnym PRZECIWIEŃSTWEM stwierdzenia, że Prawo Mojżeszowe nie dotyczy pogan (ludów).
  4. Musielibyśmy całkowicie zignorować werset 21, w którym Jakub odwołuje się do faktu, że Prawo Mojżeszowe czytane jest w synagogach w każdy szabat, co WŁĄCZA on w liście jako CZĘŚĆ ODPOWIEDZI I DECYZJI skierowanej do pogan (ludów).
  5. Musielibyśmy zignorować wypowiedź Jezusa z Mateusza 5:17-19, że żadne przykazanie nie będzie obalone dopóki nie wypełni się całe Prawo i Prorocy, a niebo i ziemia nie przeminą. Nowe niebo i nowa ziemia jeszcze nie nadeszły, z czym zgadza się nawet Piotr (2 Piotr 3:13).
  6. Musielibyśmy zignorować to, że w Piśmie nie ma ani jednego proroctwa mówiącego nam, że jakiekolwiek przykazanie zostanie zniesione. Stałoby to w sprzeczności z Amosem 3:7 gdyby takie obalenie Prawa Mojżeszowego się odbyło.
  7. Zmuszeni bylibyśmy zignorować to, że Bóg jest Słowem, a Bóg się nie zmienia (Malachiasz 3:6) i że Jego Słowo istniało od samego początku (Jan 1:1).
  8. Musielibyśmy zignorować to, że sam Jezus powiedział nam, iż mamy przestrzegać i czynić to, co jest czytane z Krzesła Mojżesza, czyli Prawo Mojżeszowe (Mat. 23:2-3), oraz to, że Jezus przykazał nam, abyśmy uczyli tego wszystkie narody (pogan) (Mat. 28:19-20), co oczywiście zawiera w sobie Prawo Mojżesza.
  9. Czyniąc te wszystkie rzeczy musielibyśmy zaprzeczać swoim własnym zasadom hermeneutyki, stosując eisegezę* zamiast egzegezy.
    [*Termin wymyślony niedawno, przez analogię do egzegezy, na określenie postępowania polegającego nie tyle na odczytywaniu (gr. eks) tekstu Pisma, ile na wprowadzaniu (gr. eis) własnych idei.
    Eisegeza – właściwie współczesny termin dezawuujący pewien wycinek pracy naukowej, w ramach którego próbuje się przypisać tekstowi znaczenia obce jego kontekstowi. Celem takiej interpretacji może być znalezienie biblijnego uzasadnienia dla z góry założonej koncepcji doktrynalnej.Termin utworzony (od greckiego eis = w i egeistai = prowadzić, czyli wprowadzać czy wczytywać obce treści) jako przeciwieństwo egzegezy (z greckim przedrostkiem ek = z , od) która oznacza objaśnienie czegoś.]
  10. I na końcu musielibyśmy zignorować fakt, że Pismo określa Prawo Mojżesza mianem: doskonałe, sprawiedliwe, dobre, życiem, światłem, naszą drogą, Bożą drogą, naszą lampą, wolnością, uwolnieniem, święte, co oznaczałoby, że unieważniając Boże Prawo w całości lub w części byłoby bardzo złą rzeczą, gdyż zniszczylibyśmy całe Pismo przedstawiające Boże Prawo, spisane przez Mojżesza. Usunięcie przykazań z doskonałego Prawa spowodowałoby tylko, że staje się ono niedoskonałe i niekompletne.

Mamy uważać aby niczego nie dodawać lub odejmować z Bożych przykazań, a już z pewnością być ostrożni w oskarżaniu o to Boga.

5 Mojż. 13:1 Starajcie się spełniać wszystko, co Ja wam przykazuję; nie dodawaj do tego, ani od tego nie odejmuj (patrz także 5 Mojż. 4:2).

Advertisements