Hebrajski Mateusz Szem-Towa

Hebrajski Mateusz Szem-Towa

Kiedy usłyszałem, że hebrajska wersja Mateusza nadal istnieje, natychmiast udałem się do biblioteki Uniwersytetu Hebrajskiego na górze Skopus i po szybkim przeszukaniu komputera znalazł książkę zatytułowaną Ewangelia Mateusza Według Pierwotnego Tekstu Hebrajskiego. Autorem był George Howard, kompetentny naukowiec z amerykańskiego uniwersytetu. Usiadłem i zacząłem czytać jego książkę, która zawierała hebrajski tekst Mateusza, angielskie tłumaczenie tego tekstu oraz studium językowe i tekstowe. Zanim przeszedłem do tekstu hebrajskiego, postanowiłem przeczytać studium lingwistyczne i tekstowe, aby zobaczyć, z czym mam do czynienia.

Howard wyjaśniał, że hebrajska wersja księgi Mateusza została zachowana przez XIV-wiecznego hiszpańskiego Żyda o nazwisku Szem-Tow Ibn Szaprut. Tego Szem-Towa nie należy mylić z Ba’al Szem-Towem, rabinicznym „cudotwórcą”, który założył chasydyzm w XVIII wieku; Szem-Tow, który zachował hebrajską wersję Mateusza, żył 400 lat wcześniej. Ten XIV-wieczny Szem-Tow mieszkał w Hiszpanii podczas inkwizycji. Okres ten był określany mianem Disputatio, czyli w tłumaczeniu „Spory”. Te Spory były publicznymi debatami wymuszanymi na Żydach przez ich katolickich prześladowców. Do Sporu mogło dojść, gdy katolicki biskup wysłał swoje oddziały szturmowe do pobliskiej synagogi i wyciągał miejscowego rabina na plac miejski. Rabin był wtedy na miejscu zmuszany do obrony wiary żydowskiej. Gdyby rabin przegrał, miejscowa ludność żydowska mogła zostać przymusowo nawracana na katolicyzm; gdyby wygrał, mógłby zostać oskarżony o obrazę religii katolickiej i zmuszony do ucieczki, by ratować swoje życie1. W rzeczywistości Spór był sytuacją bez wyjścia, ale większość Żydów zgadzała się, że lepiej jest zostać uchodźcą niż przymusowo przejść na katolicyzm.

Szem-Tow Ibn Szaprut żył w szczytowym okresie tych Sporów i aby pomóc swoim braciom Żydom, usiadł i napisał polemiczny traktat obalający katolicyzm. Polemiczne podejście Szem-Towa polegało na przejrzeniu Nowego Testamentu sekcja po sekcji w poszukiwaniu słabych punktów, jakie można by wykorzystać przeciwko katolikom. Co ciekawe, jedną z jego powszechnych taktyk było wskazywanie wersetów, w których katolicy naruszają bezpośrednie instrukcje Jaszuy2. Na końcu polemicznego traktatu Szem-Towa, zatytułowanego Ewen Bochan („Kamień Wypróbowany”), jako dodatek zamieścił hebrajską wersję księgi Mateusza. Szem-Tow wyjaśniał, że jeśli jego żydowscy bracia mają przetrwać te Spory, lepiej niech zaczną czytać Nowy Testament. Hebrajska wersja Mateusza dołączona na końcu polemiki Ewen Bochan Szem-Towa jest obecnie powszechnie nazywana „Hebrajskim Mateuszem Szem-Towa”.

Hebrajski Mateusz Szem-Towa był znany od wieków, ale zawsze zakładano, że Szem-Tow po prostu przetłumaczył swoją wersję Mateusza z greki lub łaciny na hebrajski. Potem w latach osiemdziesiątych George Howard z Uniwersytetu Mercer w Georgii przeprowadził szczegółowe badanie lingwistyczne, w którym wykazał, że istnieją fragmenty hebrajskiego Mateusza Szem-Towa, których nie można łatwo wyjaśnić jako tłumaczenia z języka greckiego. Kiedy doszedłem do części książki Howarda dotyczącej studium lingwistycznego, byłem podekscytowany; byłem teraz w swoim żywiole.

Jedną z rzeczy, które Howard znalazł w hebrajskim Mateuszu Szem-Towa, była hebrajska gra słów3. Słowo kalambur to gra słów, która opiera się na podobnie brzmiących hebrajskich rdzeniach używanych wielokrotnie w różnych znaczeniach. Są powszechne w Tanachu i stanowią integralną część hebrajskiego opowiadania historii. Na przykład pierwszy człowiek ma na imię Adam, gdyż został wzięty z ziemi, którą po hebrajsku jest Adamah. W rzeczywistości istnieje inne hebrajskie słowo oznaczające „ziemię” ‘aretz, które mogło zostać użyte w Księdze Rodzaju. Jednak słowo Adamah („ziemia”) jest wielokrotnie używane w Księdze Rodzaju rozdział 2 jako gra słów, które kontrastuje z Adamem.

W innym przykładzie Tora mówi nam, że mężczyzna i jego żona byli nadzy, po hebrajsku ‘arumim (Rdz 2:25). Już następny werset informuje nas, że wąż był chytry, po hebrajsku ‘arum (Rdz 3:1). Jest to kolejna gra słów przeciwstawiająca „nagi” ‘arumim z „chytry” ‘arum. Ta gra słów nie zawiera żadnego przesłania; jest po prostu częścią struktury i stylu hebrajskiego przedstawiania historii.

Inny przykład można znaleźć w jednej z pierwszych wizji Jeremiasza:

Potem doszło do mnie słowo Jahwe mówiące: Co widzisz, Jeremiaszu? I odpowiedziałem: Widzę gałązkę (szaked) migdałowca. I Jahwe powiedział do mnie: Dobrze widzisz. Ja bowiem przyspieszam (szoked) swoje słowo, aby je wykonać. (Jeremiasza 1:11-12)

Tutaj kalambur jest wpleciony w wizję Jeremiasza. Widzi gałązkę migdałów, po hebrajsku szaked, jako znak, że Jahwe chce to pilnie wykonać, po hebrajsku szoked. Oczywiście w naszym języku cały ten fragment nie ma takiego sensu. Tam, gdzie hebrajski związek jest oczywisty, polski czytelnik zastanawia się, jak gałąź migdałowca odnosi się do Stwórcy, który pilnie chce wykonać swoje słowo.

Takie gry słów jak te są niezwykle popularne i można je znaleźć prawie na każdej stronie Hebrajskiej Biblii. Zaskakujące było jednak to, że Howard znalazł hebrajskie gry słów w hebrajskim Mateuszu Szem-Towa, z racji tego, że miało to być tłumaczenie z języka greckiego.

Na przykład w hebrajskim Mateuszu 18:9 Jaszua mówi: „Jeśli twoje oko jest dla ciebie powodem do potknięcia (tachszilcha) … odrzuć je od siebie (taszlicheha)”4. Werset ten zawiera grę słów między podobnie brzmiącymi słowami tachszilcha „powodem do potknięcia” i taszlicheha „odrzuć je od siebie”. Jak hebrajska gra słów trafiła do książki przetłumaczonej z języka greckiego?

Oczywiście pojedyncza gra słów nie jest dowodem na to, że księga została napisana po hebrajsku, ponieważ mógł to być zwyczajny zbieg okoliczności. Kiedy zaczynają się namnażać, trudno je wyjaśnić jako tłumaczenia z greckiego oryginału. A tam wydaje się, że w Hebrajskim Mateuszu Szem-Towa jest sporo takiej hebrajskiej gry słów. Na przykład: „A tłumy to widziały (vayir’u) i bardzo się lękały (vayir’u)” (Hebrajski Mateusz 9:85). W tym przykładzie homonimy wywodzą się z dwóch różnych rdzeni (r’h „widzieć” i yr’„bać się”) i są zestawione jako gra słów. Bardziej złożony przykład można znaleźć w Mateusza 12:13, 15:

Wtedy rzekł do mężczyzny: Wyciągnij rękę, a on wyciągnął (vayet) swoją rękę… Potem Jaszua, poznawszy to, odszedł stamtąd (vayet) i wielu chorych poszło za nim…6

Tutaj w bliskim sąsiedztwie słowo vayet jest użyte dwukrotnie w dwóch różnych znaczeniach („wyciągnął” i „odszedł”). Podobny przykład można znaleźć w Mateuszu 14:35-36:

… i przywieźli do niego każdego, kto był chory (ha-cholim) na wszelką chorobę. I błagali go (ve-chilu)…7

W tym przykładzie rdzenia chlh używa się w dwóch różnych znaczeniach („chory”, „błagali”), co jest typowym hebraizmem.

Istnieją nawet przykłady, w których gra słów jest wpleciona w cały fragment. Na przykład w Ewangelii Mateusza 18:23 Jaszua rozpoczyna przypowieść, w której pięciokrotnie użyto czasownika szalem „płacić”. Następnie podsumowuje to w wersecie 35: „Tak i wam uczyni mój Ojciec niebieski, jeśli każdy z was nie przebaczy z całego (szalem) serca swemu bratu jego przewinień”8. Morał przypowieści używa dokładnie tego samego korzenia szalem w różnych znaczeniach („cały” i „płacić”). Stanowi to kolejny typowy hebrajski kalambur.

Jednym z głównych dowodów cytowanych przez tych, którzy uważają, że Mateusz został napisany po grecku, jest taka sama gra słów w samej grece. W Ewangelii Mateusza 16:18 Jaszua mówi do Szymeona: „… Ty jesteś Piotr (Petros) i na tej skale (petrai) zbuduję mój kościół …”. Ta gra słów jest oparta na greckim słowie petra oznaczającym „kamień”, od którego pochodzi imię Piotra (Petros)9. Zwykle jest to przedstawiane jako ostateczny dowód na grecki oryginał Mateusza, ponieważ wyraźnie tam widać, że grecka gra słów jest wplątana w treść fragmentu. Jednakże w hebrajskim mamy tam inną grę słów, której nie ma w grece! W Hebrajskim Mateuszu 16:18 Jaszua mówi: „… jesteś kamieniem (‘ewen) a ja na was zbuduję (‘evneh) mój dom modlitwy”. W języku hebrajskim gra słów występuje pomiędzy ‘ewen „kamień” a czasownikiem ‘evneh „zbuduję”10. Ta gra słów jest znacząca, ponieważ opiera się na podobnej grze słów w Psalmie 118:22 „Kamień (‘ewen), który budowniczowie (bonim) odrzucili, stał się kamieniem węgielnym”, co jest później cytowane w Ew. Mateusza 21:42, 4411!

Dlaczego te wszystkie gry słowne są ważne? Jeśli Hebrajski Mateusz Szem-Towa był tłumaczeniem z greki, to skąd wzięły się te gry słów? Celem gier słownych jest upiększenie tekstu. Dlaczego XIV-wieczny rabin piszący książkę obalającą katolickie chrześcijaństwo zadałby sobie trud upiększenia hebrajskiego tłumaczenia Mateusza?

Oprócz gier słownych istnieją inne dowody, które wydają się potwierdzać hebrajski oryginał. W niektórych przypadkach wydaje się, że grecki Mateusz nie ma sensu lub przedstawia trudną lekturę, podczas gdy Hebrajski Mateusz Szem-Towa ma doskonały sens. Na przykład w języku greckim jest napisane: „Bo wszyscy Prorocy i Prawo prorokowali aż do Jana”. (Mateusz 11:13 [UBG])12. Gdybym był Szem-Towem piszącym polemikę przeciwko katolickiemu chrześcijaństwu, wziąłbym ten werset jako mój pierwszy argument. Tutaj czarno na białym grecki Mateusz mówi, że Tanach nie mówił o Jaszua; Tanach prorokował tylko do Jana Chrzciciela, podczas gdy służba Jaszua nie została przepowiedziana w Tanachu. Tak jest napisane w greckim Mateuszu! Jednakże Hebrajski Mateusz ma niewielką, ale bardzo znaczącą zmianę. Hebrajski tekst mówi: „Bo wszyscy Prorocy i Tora mówili o Janie” (Hebrajski Mateusz 11:13)13. Ten hebrajski tekst ma więcej sensu. Hebrajski tekst mówi, że w całym Tanachu istnieją wzmianki o proroku, takim jak Jan Chrzciciel (być może niektórzy wskażą jako przykład na ostatnie proroctwo Malachiasza). W języku greckim słowa „do” i „o” są zasadniczo różne (heos oraz peri), ale w hebrajskim różni się to tylko jedną literą (‘ad oraz ‘al)14. Jeśli więc Hebrajski Mateusz Szem-Towa byłby tylko tłumaczeniem z greki, to tekst grecki, na którym on się opierał, miał zasadniczo inną interpretację od greckiego Mateusza, jaki znamy dzisiaj. Jeśli jednak grecki Mateusz jest tłumaczeniem z hebrajskiego, to hebrajski oryginał, na jakim został oparty, był bardzo podobny do Hebrajskiego Mateusza Szem-Towa15.

Grecki Mateusz
„do”
Hebrajski Mateusz
„o”
Hebrajski odpowiednik ‘ad עד ‘al על
Grecki odpowiednik heos έως peri περί

Jeśli Hebrajski Mateusz Szem-Towa jest tylko tłumaczeniem z greki, dlaczego hebrajskie tłumaczenie miałoby mieć więcej sensu niż grecki oryginał? W interesie Szem-Towa byłoby zachowanie tej greckiej struktury, która kładzie podwaliny pod solidną argumentację przeciwko katolicyzmowi, co przecież był jego deklarowanym celem16.

Jeśli hebrajski Mateusz Szem-Towa nie jest tłumaczeniem z greki, to czym jest? W podsumowaniu swojej książki Howard wyjaśnia:

Badanie tego tekstu prowadzi do wniosku, że pierwotnym składem Hebrajskiego Mateusza Szem-Towa jest jakieś stare podłoże, a nie tłumaczenie. Stare podłoże zostało jednak poddane serii poprawek, tak że obecny tekst Szem-Towa przedstawia oryginał tylko w nieczystej formie17.

Oznacza to, że Hebrajski Mateusz Szem-Towa nie jest „oryginalnym” Mateuszem. Ale może mieć oryginalne elementy zachowane z oryginalnego Mateusza. Aby to lepiej zrozumieć, wystarczy przeczytać rzeczywisty hebrajski tekst Mateusza. Już po zanurzeniu się w około dziesięć rozdziałów hebrajskiego jest to rażąco jasne. Hebrajski Mateusz Szem-Towa został bardzo wyraźnie zainfekowany przez greckiego Mateusza do tego stopnia, że zawiera nawet greckie słowa transliterowane na hebrajski. Wydaje się, że ktoś usiadł z Hebrajskim Mateuszem w jednej ręce i greką w drugiej i „poprawił” Hebrajski zgodnie z greckim tekstem. To, co najpewniej się wydarzyło, to coś takiego, że na przestrzeni wieków ludzie znający grecki tekst widzieli ten hebrajski tekst Mateusza i myśleli, że zawiera on „błędy”. Te błędy lub różnice w rzeczywistości były w języku greckim, podczas gdy hebrajski miał oryginalny, czysty tekst napisany przez samego Mateusza. Ale ci ludzie znający grecki tekst Mateusza nie zdawali sobie z tego sprawy, więc niechcący „poprawili” hebrajski tekst opierając się na greckim. Gdy hebrajski Mateusz Szem-Towa jest identyczny z naszym współczesnym tekstem greckim, nie możemy się nauczyć niczego nowego; może to być nawet „sprostowanie” z greckiego. Ale gdy Hebrajski Mateusz Szem-Towa różni się od tekstu greckiego, może zawierać „oryginalne przesłanie”, jakie zostało utracone w greckim18.

tłumaczył – Bogusław Kluz

Rozważanie to oparte jest o książkę pt. „Hebrajski Jaszua kontra grecki Jezus”, napisaną przez Nehemia Gordona.

1 Dobrą książką o sporach jest Ozar Wikuhim Eisensteina. Dobrym przykładem Żyda, który został zmuszony do ucieczki po wygraniu sporu, jest Nachmanides (1194-1270).

2 Na przykład w Ewangelii Mateusza 12:1-8 Szem-Tow wskazuje, że katolicy usunęli szabat, mimo że Jaszua wyraźnie go podtrzymywał. Zobacz także Garshowitz, s. 307-309.

3 Więcej na ten temat patrz Howard, 1987, s. 194-201, oraz Howard, 1995, s. 184-190.

4 Mateusz 18:9 w Hebrajskim Mateuszu Szem-Towa: (patrz wersja pdf)
Wszystkie hebrajskie teksty Mateusza Szem-Towa zostały zaczerpnięte z wydań Howarda, chyba że zaznaczono inaczej. Samogłoski zostały dodane przeze mnie (autora).

5 Mateusz 9:8 w Hebrajskim Mateuszu Szem-Towa: (patrz wersja pdf)

6 Mateusz 12:13, 15 w Hebrajskim Mateuszu Szem-Towa: (patrz wersja pdf)

7 Mateusz 14:35-36 w Hebrajskim Mateuszu Szem-Towa: (patrz wersja pdf)

8 Mateusz 18:23 w Hebrajskim Mateuszu Szem-Towa: (patrz wersja pdf)

9 Taką grę słów nazywa się także „wyjaśnianiem znaczenia imion”.

10 Mateusz 18:23 w Hebrajskim Mateuszu Szem-Towa: (patrz wersja pdf)

11 Porównaj Howard 1995, str. 185.

12 Mateusz 11:13 po grecku: pantes gar hoi prophetai kai ho nomos heos ioannou epropheteusan.

13 Mateusz 11:13 w Hebrajskim Mateuszu Szem-Towa: (patrz wersja pdf)

14 Równoległy tekst z Łukasza 16:16 również mówi „do Jana”, ale używa innego greckiego słowa dla „do” mechri.

15 Zauważcie, że w pierwszym wydaniu swojej książki Howard postrzega hebrajski i grecki tekst nie jako źródło i tłumaczenie, ale jako dwa „wydania” jednego dzieła (Howard 1987, str. 225). Przedstawiony tutaj tok rozumowania jest moim własnym. Porównajcie jednak Howarda 1986, str. 225.

16 Porównaj na przykład notatkę Szem-Towa na temat Mateusza 21:5, o którym mówi, że zawiera błędny cytat z Zachariasza 9:9. Szem-Tow zauważa, że Zachariasz mówi o oślicy, podczas gdy Mateusz zastępuje go męskim osłem! Porównaj Howard 1987, str. 179.

17 Howard 1987, str. 223. W wydaniu swojej książki z 1987 r. Howard mówi o oryginalnym Hebrajskim Mateuszu jako o pierwszym wydaniu, które może być nawet starsze niż greckie (Howard 1987, str. 223-226). W wydanej w 1995 roku książce zatytułowanej Hebrajska Ewangelia Mateusza Howard umniejsza ten wniosek (Howard 1995, str. 190), choć nadal utrzymuje, że „unikalne i archaiczne lektury tego tekstu sięgają wczesnych wieków chrześcijaństwa.” (Howard 1995, str. 212). W innym miejscu w tym samym opracowaniu pisze: „Mateusz Szem-Towa, który wydrukowano powyżej, nie zachowuje oryginału w czystej formie. Odzwierciedla on zanieczyszczenia żydowskich skrybów z średniowiecza. Jednak znaczna część oryginału wydaje się, że się ostała, w tym jej nieoszlifowany styl, niegramatyczne konstrukcje oraz aramejskie formy” (Howard 1995, str. 178). Ten wniosek jest jeszcze bardziej ograniczony w paragrafie 7 Howarda z 1999.

18 Zobacz także dwa badania Shedingera.

Pobierz to nauczanie w pliku pdf – Hebrajski Mateusz Szem-Towa.pdf